Bijgewerkt 25/10/2026
Naast de oprukkende legers en de bijbehorende veldslagen, de luchtgevechten en de zeeslagen, was het misleiden van de tegenstander een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Het doel was de tegenstander iets anders te laten geloven dan de werkelijkheid, met als resultaat dat de tegenstander de omvang en richting van een aanval verkeerd interpreteerde. Er was een onderscheid tussen misleiding op strategisch niveau (Operatie Fortitude en Mincemeat, zie de tweede pagina) en tactische misleiding op het slagveld (camouflage, dummy-tanks, rookgordijnen, valse radio-uitzendingen, geluidsmisleding etc.).
Misleiding operaties
Hieronder een overzicht van belangrijke geallieerde en Duitse misleiding operaties.
Geallieerden
De genoemde operaties hebben betrekking op de strijd in Noord-Afrika en de invasie op Sicilië en in Normandië:
Noord-Afrika en Sicilië
- 1942 – Noord-Afrika, El Alamein, operatie Bertram
- 1943 – Operatie Barclay, misleiding dat de invasie in Griekenland, de Balkan of de Franse Riviera, in plaats van Sicilië
- 1943 – Operatie Mincemeat, onderdeel van operatie Barclay, misleiding operatie dat de invasie in Griekenland, de Balkan of de Franse Riviera zou plaatsvinden in plaats van Sicilië
Normandië
- 1943 – Operatie Bodyguard, misleiding dat de landingen bij Calais zouden plaatsvinden in plaats van Normandië, waaronder:
- 1944 – Operatie Copperhead. Montgomery werd tijdelijk nagebootst door acteur Clifton James om de Duitse inlichtingendienst te misleiden over de verblijfplaats van Montgomery, met als doel misleiding over de locatie en timing van de landingen in Normandië
- 1944 – Operatie Fortitude en Quicksilver, om Duitsland te laten geloven dat de hoofdinvasie bij Calais zou plaatsvinden, onder leiding van George Patton en zijn First U.S. Army Group (FUSAG)
- 1944 – Operatie Titanic, het inzetten van dummy-parachutisten en kleine groepen echte parachutisten om de Duitsers te misleiden over de op handen zijnde luchtlandingen in Normandië
- 1944 – Operatie Taxable en Glimmer, het suggereren van een schijnvloot en schijnluchtlandingen bij Cap d’Antifer en Boulogne tijdens D-Day
Duitsland
- 1944 – Operatie Greif, Duitse commando’s dragen Amerikaanse uniformen en gebruiken Amerikaans materieel om verwarring te zaaien tijdens het Ardennenoffensief en de Amerikanen er van te weerhouden een aantal bruggen op te blazen
- 1944 – Operatie Währung, Duitse misleiding en infiltratieactiviteiten rond het Ardennenoffensief, met als doel de opmars van de geallieerden te vertragen. Ook hier dragen de Duitsers Amerikaanse uniformen en gebruiken Amerikaans materieel
De meest belangrijke operaties:
Operatie Bertram – 1942
Operatie Bertram was een zeer succesvolle misleiding operatie die werd uitgevoerd in Egypte onder leiding van Bernard Montgomery als voorbereiding op de tweede slag bij El Alamein. Het hoofddoel was om het Duitse Afrika Korps onder leiding van Erwin Rommel te doen geloven dat de hoofdaanval in het zuiden zou plaatsvinden en dat de aanval nog wel even op zich liet wachten. Dudley Clarke speelde een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het plan.
Er werd gebruik gemaakt van tanks vermomd als vrachtwagens (in het Noorden) en vrachtwagens vermomd als tanks (in het Zuiden). De Britten zonden nep-radioverkeer uit om het bestaan en de locaties van de eenheden in het zuiden te bevestigen (operatie Canwell). Ook werd er een nep-waterleiding aangelegd richting het zuiden. Dat gebeurde in een traag tempo, om de Duisters te laten geloven dat een aanval nog niet ophanden was. Toen de Britten op 23 oktober 1942 in het noorden de aanval openden met een gigantisch artillerie bombardement waren de Duitsers compleet verrast. De Duitse generaal Georg Stumme dacht een lange tijd dat het om een afleidingsmanoeuvre ging.
Operatie Barclay – 1943
Het doel van de operatie was om de Duitsers te laten geloven dat de geallieerden de Balkan, Griekenland of de Franse Rivièra zouden binnenvallen, in plaats van het werkelijke doelwit: Sicilië.
Operatie Mincemeat – 1943, onderdeel van operatie Barclay
Operatie Mincemeat was een plan opgezet door Rear Admiral John Godfrey en Lieutanant Commander Ian Fleming. Met toestemming van Churchill en Eisenhower kregen twee leden van de Britse inlichtingendienst de beschikking over het lichaam van Glyndwr Michael, een zwerver die overleed door het eten van rattengif. Zij kleden hem aan als officier van de Royal Marines en Glyndwr werd voorzien van allerlei persoonlijke items op naam van de fictieve Captain William Martin. Het belangrijkste was daarbij de briefwisseling tussen twee Britse generaals waarin werd gesuggereerd dat Griekenland en Sardinië zouden worden gebruikt voor de invasie en dat de invasie bij Sicilië een schijnaanval was.
De Britten transporteerden het lichaam met een onderzeeër naar Zuid-Spanje en lieten het aanspoelen met documenten die suggereerden dat de geallieerden de Duitsers in Griekenland zouden aanvallen. Een Spaanse visser ontdekte het lichaam de volgende morgen en de persoonlijke spullen werden met hulp van de Spaanse regering doorgespeeld naar de Abwehr, de Duitse militaire inlichtingendienst. De Duitsers namen de informatie serieus en verplaatsten troepen naar Griekenland. De daadwerkelijke invasie kwam bij Sicilië.
1943 – Operatie Bodygard, misleiding dat de landingen Bij Calais zouden plaatsvinden in plaats van Normandië:
Operatie Fortitude – 1944, onderdeel van operatie Bodygard
Het oorspronkelijke plan werd ontwikkeld door Noel Wild (head of Ops B) en John Bevan (London Controlling section) aan het einde van 1943. David Strangeways, hoofd van de misleiding afdeling R-Force, was niet onder de indruk van het plan en herschreef het plan volledig. Het Fortitude plan hield in het creëren van dummy veldlegers in Edinburgh (Fortitude-North)om het Oberkommando der Wehrmacht te laten geloven dat de invasie in Noorwegen zou plaatsvinden en in Zuid-Engeland (Fortitude-South), van een invasie bij Calais in Frankrijk.
De geallieerden creëerden een compleet fictief leger rond George Patton in Zuidoost- Engeland, de First US Army Group. Duitse verkenningsvliegtuigen zagen dummy-tanks, dummy vliegtuigen en dummy schepen en radioverkeer versterkte de indruk dat een enorme aanval vanuit Calais zou plaatsvinden. Zelfs na D-Day bleef Hitler er van overtuigd dat de landingen bij Normandië slechts afleidingsaanvallen waren.
Operatie Copperhead – 1944, onderdeel van operatie Bodygard
De operatie was bedoeld om de Duitse inlichtingendienst te misleiden over de verblijfplaats van Bernard Montgomery om de exacte locatie en tijdstip van de landingen te verhullen. Hoe groot het daadwerkelijke effect van deze misleiding was, is niet helemaal duidelijk.
Operatie Titanic – onderdeel van operatie Bodygard
Het doel was om de Duitsers te laten geloven dat er een invasie zou komen Bij Calais op D-Day.
Operatie Titanic (I, II, III en IV) werd uitgevoerd door vier squadrons van No.3 Group RAF, special duties sqadron samen met de 2nd SAS regiment. De operaties werden uitgevoerd samen met de operaties Glimmer en Taxable. Hierbij werden honderden dummy-parachutisten (naam: Rupert) gebruikt. Sommige poppen waren voorzien van explosieven of andere geluidseffecten om de Duitsers er van te overtuigen dat er daadwerkelijk parachutisten landden. Honderd dummies werden gedropt ten noorden van de Seine in de buurt van Yvetot, Yerville, Doudeville in de Seine-Maritime regio en Fauville in de Eure regio, samen met twee SAS teams. Verder werden nog 50 dummies gedropt in de Calvados, in de buurt van Maltot en de bossen rondom Baron-sur-Odon. Twee honderd dummies werden gedropt bij Marigny in de Manche regio. Nog twee SAS teams werden gedropt in de buurt van Saint-Lo. De echte parachutisten hadden als doel via meegebrachte geluidsapparatuur heel veel verschillende geluiden te produceren alsof er sprake was van een grote aanval.
Tegelijkertijd werden er op specifieke tijdstippen door vliegtuigen boven het Kanaal aluminium stroken folie afgeworpen in een zodanig patroon dat het leek of er een grote vloot schepen onderweg was naar Calais. Dit om de Duitse radar op het verkeerde been te zetten.
Operatie Greif – 1944
Operatie Greif werd op initiatief van Hitler opgezet. Het doel was om tijdens het Ardennenoffensief met speciaal getrainde Duitse eenheden verwarring achter de Amerikaanse linies te veroorzaken en, waar mogelijk, de bruggen over de Maas in handen te krijgen voordat de Amerikanen ze zouden opblazen. Otto Skorzeny kreeg de leiding over de operatie. Het effect was veel beperkter dan de Duitsers hadden gehoopt.
Operatie Währung – 1944
Ook hier werd gebruik gemaakt van speciaal getrainde Duitse soldaten in Amerikaanse uniformen, nu met als doel de opmars van de Amerikanen te vertragen en strategische informatie over vitale infrastructuur, zoals bijvoorbeeld bruggen, te verzamelen en doorspelen aan het Duitse hoofdkwartier.
Naast diverse operaties was er ook de rol van de dubbelagenten.
Het Double Cross systeem – de dubbelagenten
Belangrijke dubbelagenten
- Juan Pujol García (Garbo)
- Dusko Popov (Tricycle)
- Roman Czerniawski (Brutus)
- Wulf Schmidt (Tate)
- Eddie Chapman (Zigzag)
Juan Pujol Garcia
Ook al gemeld in mijn artikel over D-Day was Juan een dubbelspion en koning van de misleiding. Hij werkte in eerste instantie voor de Duitsers als “Arabel”. Later besloot hij de kant van de geallieerden te kiezen en werd zodoende dubbelspion onder de naam “Garbo”. Zijn contacten met de Duitsers liepen via Madrid via de radio en per brief. De radioboodschappen werden opgesteld door de Britten, waarover hij een prachtig Spaans sausje goot.
Hij speelde een belangrijke rol bij het misleiden van de Duitsers door hen te suggereren dat de werkelijke grote invasie bij Calais zou plaatsvinden. Dit had alles te maken met Operation Fortitude–South. Een fictieve legermacht, de First US Army Group, onder leiding van George Patton, bestaande uit allerlei opblaasbare tanks, voertuigen en schepen, werd hier voor ingezet. Zelfs na D-Day bleef Garbo dit verhaal volhouden. De Wehrmacht liet inderdaad twee pantserdivisies en negentien infanteriedivisies in Noord-Frankrijk omdat men dacht dat de landingen op 6 juni 1944 in Normandië een afleiding waren.
Pujol wilde aanvankelijk voor de Britten spioneren, maar de Engelse inlichtingendienst wees hem af. Daarop besloot hij zich bij de Duitsers aan te bieden. Hij stelde voor om naar Groot-Brittannië te gaan om daar te spioneren. Maar Pujol ging niet naar Groot-Brittannië. Hij bleef in Lissabon en creëerde een fictief netwerk van 27 personen, ieder met een eigen achtergrond en functie.
Uiteindelijk wilden de Britten wel met hem werken en kreeg hij de naam “Garbo”. Een prachtig detail is dat Pujol door de Duitsers onderscheiden werd met het IJzeren Kruis terwijl hij voor de Britten werkte.
George Patton
George Patton had een enorme reputatie opgebouwd. De Duitse legerleiding, inclusief Hitler, hadden diep respect voor Patton en beschouwde hem als de beste en gevaarlijkste generaal van de geallieerden. De geallieerden wisten dat de Duitsers er vanuit gingen dat een echte grote invasie geleid moest worden door Patton. Zijn aanwezigheid in Zuidoost Engeland, recht tegenover Calais was dus het beste lokaas.
Waarom was Patton daar gestationeerd? In de zomer van 1943 had Patton twee Amerikaanse soldaten die leden aan shellshock, in het gezicht geslagen en uitgescholden voor lafaards. Dit resulteerde in een groot schandaal in de Amerikaanse media en Eisenhower besloot Patton tijdelijk van zijn actieve commando te ontheffen. Patton zat dus werkeloos in Engeland en was de perfecte kandidaat om de rol van spookbevelhebber op zich te nemen.
De spooklegermacht bestond uit duizenden opblaasbare tanks en andere voertuigen, houten vliegtuigen en namaak landingsvaartuigen. Door een enorme stroom aan valse berichten, leek het alsof een miljoenenleger orders ontving. Garbo hielp hierbij door allerlei valse informatie naar de Duitsers te lekken.
Het Englandspiel
De geallieerden hadden in Engeland dus een enorm netwerk van misleiding opgebouwd om de Duitsers voor D-Day op het verkeerde been te zetten. In bezet Nederland gebeurde bijna het tegenovergestelde. De Duitsers slaagden er in de Britse geheime dienst via gevangen genomen agenten jarenlang te misleiden.
Vanaf 1942 werden Nederlandse geheim agenten vanuit Engeland boven Nederland gedropt om verbindingen met het verzet op te bouwen en sabotage- en inlichtingenwerk te organiseren. Veel van deze agenten werden echter kort na hun landing door de Duitsers gearresteerd. De Duitsers dwongen een aantal van hen vervolgens hun radioverbinding met Londen voort te zetten. Zij deden tegenover Londen alsof zij nog vrij waren en alsof hun opdrachten succesvol werden uitgevoerd. De Duitse operatie kreeg de codenaam Operatie Nordpol; in Nederland werd zij bekend als het Englandspiel.
Huub Lauwers
Eén van deze agenten was Huub Lauwers.
Huub Lauwers was in Nederland actief als spion. Hij vertrok naar Engeland om zijn diensten aan te bieden. Daar werd hij gerekruteerd door de Britse geheime dienst als radiotelegrafist. De Duitse Abwehr, de inlichtingendienst, nam Britse geheim agenten gevangen en probeerde ze geheime informatie te ontfutselen. Onder leiding van admiraal Hermann Giskes werd deze informatie gebruikt om Engeland te misleiden. Op 6 november 1941 werd Lauwers gedropt in Nederland met als opdracht het verzet te steunen en te zorgen voor een veilige communicatie met de geallieerden. In maart 1942 werd hij gearresteerd en Lauwers werd ingezet om onjuiste informatie aan de Britten te verstrekken. Giskes was op de hoogte dat spionnen in hun berichten een veiligheidscode inbouwden. Lauwers verstrekte uiteindelijk zijn met de Britse geheime dienst afgesproken code aan de Duitsers, maar dat was niet de juiste. Als de echte code correct in het bericht was opgenomen dan wisten de Engelsen dat de informatie betrouwbaar was. Lauwers schreef een bericht aan de Britten maar liet de afgesproken code achterwege, het teken dat Lauwers gevangen was genomen en de informatie dus vals was. De Britten echter, zagen zijn waarschuwing over het hoofd en meldden Lauwers hun plannen om meer agenten te sturen. Deze informatie kwam dus terecht bij Giskes en bij aankomst werden de nieuwe agenten direct ingerekend. In totaal werden er 59 agenten opgepakt, van wie velen werden gedood.
Garbo liet de Duitsers geloven dat de invasie bij Calais zou komen, de Duitsers lieten Londen geloven dat hun agenten in Nederland nog vrij waren. Er was één belangrijk verschil: Garbo was bewust een dubbelagent die de Britten hielp; de Nederlandse agenten in het Englandspiel waren geen vrijwillige Duitse dubbelagenten. Zij waren gevangenen die door de Duitsers werd gedwongen hun informatie via de radio voort te zetten.
De vraag is hoe het kon gebeuren dat de Britten zo lang konden doorgaan met het sturen van agenten terwijl er toch voldoende twijfel was of alles wel in orde was. Hebben de Britten bewust zo gehandeld? Er is echter nooit overtuigend bewijs gevonden dat dit het geval was.
Dusko Popov
Codenaam “Tricycle” voor de Britten en “Ivan” voor de Duitsers. Popov was een ander type dan Pujol. Hij combineerde spionage, reizen en vrouwen en werd later in verband gebracht met het beeld van James Bond van schrijver Ian Fleming. Of dit echt zo was is onduidelijk. Popov was een Joegoslaaf en werd door de Abwehr gerekruteerd, terwijl hij ook al werkte voor de Britten. De Duitsers stuurden hem in 1941 naar Amerika om informatie te verzamelen, inclusief informatie over Pearl Harbor. Popov probeerde J. Edgar Hoover te waarschuwen voor de op handen zijnde Japanse aanval op Pearl Harbor, maar Hoover nam de waarschuwing niet serieus.
Popov speelde ook een belangrijke rol bij de misleiding rondom D-Day en operatie Fortitude-South. Zijn berichten droegen bij aan het beeld dat de belangrijkste aanval bij Calais zou plaatsvinden en niet in Normandië.
Roman Czerniawski
Codenaam “Brutus”. Czerniawski was een Poolse officier en speelde een belangrijke rol bij het Pools-Franse inlichtingennetwerk Interalliée, de grootste spionnagegroep in bezet Frankrijk. In november 1941 werd hij verraden door een collega van Interalliée. Hij werd door de Duitsers gearresteerd en als Duitse agent ingezet met als codenaam “Hubert” en werd naar Engeland gestuurd. Hij werd later gearresteerd door de Britten en hij werd dubbelagent. Hij werkte in eerste instantie samen met een Britse radio-operator onder het pseudoniem “Chopin”. Hij leverde informatie die onderdeel werd van de geallieerde misleiding (Operatie Fortitude-South), onder de naam “Brutus”. Zijn rapporten werden gelezen door Adolf Hitler en de Abwehr geloofde zelfs dat hij een verbindingsofficier was van Eisenhower. Brutus was de voornaamste bron van desinformatie om de aandacht te vestigen op het Pas de Calais. Hij werkte tot het einde van de oorlog voor de Britten. Dankzij zijn rapporten werden V2-raketten gericht op minder dichtbevolkte gebieden van Londen, waardoor vele levens werden gered. De Engelsen noemen hem dan ook de stille held van de Tweede Wereldoorlog.
Wulf Schmidt
Codenaam “Tate”. Schmidt (later bekend als Harry Williamson), een Deens staatsburger, landde op 19 september 1940 per parachute bij Willingham in Cambridgeshire. Een andere gevangengenomen agent had echter zijn aankomst verklapt en Schmidt werd onmiddellijk gearresteerd. Nadat hij door de Britten was opgepakt werd hij ingezet als dubbelagent. Als werkend agent had Schmidt geld nodig en in het voorjaar van 1941 stuurden de Duitsers Karel Richter om hem geld te bezorgen, maar ook Richter werd al snel gevangen genomen. Uiteindelijk gebruikten de Duitsers een Japanse diplomaat om het geld naar Schmidt te brengen, wat de Duits-Japanse samenwerking aan het licht bracht. Uiteindelijk ontving Schmidt 20.000 Engelse ponden (ongeveer 870.000 Engelse ponden anno 2025). Schmidt vestigde zich nu als een welgesteld man in Londen. Aan de Duitsers meldde hij dat hij op een boerderij van een vriend werkte en alleen in de weekenden naar Londen kon gaan en dus niet elke dag informatie kon doorgeven. Ook Schmidt nam deel aan de misleiding van Operatie Bodygard om de invasie in Normandië te verhullen. Zijn prestaties werden door de Duitsers zeer gewaardeerd en hij ontving het IJzeren Kruis Eerste en Tweede Klasse voor zijn medewerking.
Schmidts Laatste misleiding:
Duitse onderzeeërs konden onder water geen normale navigatie gebruiken. Zij bepaalden hun locatie voor de kust van Zuid-Ierland met behulp van een bekende positie, een kegelvormige onderzeese berg. Rodger Winn, hoofd van de U-Boat Tracking Room, stelde voor om op die plek een mijnenveld aan te leggen. Omdat er geen mijnenlegger beschikbaar was werd voorgesteld via een gecontroleerde agent de Duitsers te laten weten dat er op de bewuste plek een mijnenveld was. Schmidt gaf de boodschap aan de Duitsers door, maar er leek niets te gebeuren, totdat er bij toeval een U-boot zonk voor de kust van Ierland. Schmidt liet de Duitsers weten dat hij boos was en klaar was om ontslag te nemen, hij had immers zijn leven geriskeerd om de informatie te verzamelen en de Duitsers hadden er niets mee gedaan. Twee dagen later gaf de Kriegsmarine opdracht om een zone van 160 km2 rond de onderzeese berg te vermijden, waardoor de navigatiepositie niet meer kon worden gebruikt en er tevens een veilige zone ontstond voor de geallieerde schepen.
Eddie Chapman
Codenaam “Zigzag”. Chapman was een apart geval. Hij was voor de oorlog een beroepscrimineel, gespecialiseerd in het kraken van kluizen. Tijdens de oorlog kwam hij in Duitse handen terecht en werd door de Abwehr als agent gerekruteerd. Zijn Duitse codenaam was “Fritz” en later, nadat hij wat beter bekend was, “Fritzchen”. Eenmaal teruggekeerd in Engeland werd hij echter dubbelagent voor de Britten. Zijn codenaam paste heel goed bij hem. Zijn loyaliteit leek voortdurend in verschillende richtingen te bewegen. Op 16 december 1942 arriveerde Chapman weer vanuit Duitsland in Engeland met de opdracht de Havilland vliegtuigfabriek, waar de Mosquito’s werden gebouwd, te saboteren. In de nacht van 29 januari 1943 simuleerde Chapman, in samenwerking met de Engelsen, een sabotageaanval op de Havilland fabrieken in Hatfield. De Duitsers fotografeerden de schade en waren er van overtuigd dat de sabotage was geslaagd. De Britse geheime dienst publiceerde ook een artikel in de Daily Express om het verhaal kracht bij te zetten.
Portugal
De Britten wilden graag nog additionele informatie hebben over de activiteiten van de Duitsers. Chapman keerde uiteindelijk via Lissabon terug naar Duitsland. Met medeweten van de Britten vertrok hij vanuit Liverpool onder de naam Hugh Anson als een van de bemanningsleden per schip, de City of Lancaster, naar Lissabon. Na aankomst nam hij contact op met de Duitse ambassade en stelde aan de Duitsers voor het schip op te blazen. De Engelsen wilden wat voorbeelden van Duitse explosieven en vonden dit een goede manier om in bezit te komen van een paar bommen. Chapman, alias Anson, kreeg van de Duitsers twee bommen mee die hij aan de kapitein van het schip overhandigde. Het drong niet door tot de Duitsers dat het schip onbeschadigd weer in Engeland arriveerde.
Chapman werd vervolgens door de Duitsers naar bezet Noorwegen gestuurd om les te gaan geven aan een Duitse spionnenschool. Bij de introductie ontving Chapman het IJzeren Kruis (of mogelijk een Kriegsverdienstkreuz) voor zijn sabotagewerk aan de Havilland fabrieken en aan de City of Lancaster. Tijdens zijn verblijf in Oslo fotografeerde hij in het geheim Duitse agenten die bij hem verbleven.
Terug naar Londen
Na zijn periode in Noorwegen werd Chapman teruggestuurd naar Londen. Hij sprong op 29 juni 1944 met een parachute boven Cambridgeshire en ging vervolgens naar Londen, met als opdracht over de nauwkeurigheid van de V-1 te rapporteren. Hij vertelde de Duitsers consequent dat de vliegende bommen hun doelwit in het centrum van Londen perfect bereikten, terwijl dat in werkelijkheid vaak niet het geval was. Daarom corrigeerden de Duitsers hun doelwit nooit, waardoor de vliegende bommen veel minder schade aanrichtten (zijn acties stemden overeen met die van Czerniawski, maar daar ging het over de V-2).
Chapman ging om met criminele figuren in Londen en was niet erg discreet over zijn werkzaamheden en werd zodoende een gevaar voor de Engelse Geheime Dienst, waardoor Chapman op 2 november 1944 werd ontslagen.
Het Double Cross systeem
Pujol, Popov, Czerniawski, Schmidt en Chapman waren met vele anderen onderdeel van het Double Cross systeem. De dubbelagenten konden precies die informatie leveren die de Duitsers ook verwachten. Als een agent alleen maar verkeerde informatie zou geven, zouden de Duitsers hem uiteindelijk gaan wantrouwen. Daarom werd er soms ook echte informatie gebruikt, maar deze informatie werd met opzet vaak zo laat doorgegeven dat de Duitsers er niets meer mee konden. Maar de Duitse inlichtingendienst kreeg daardoor wel vertrouwen in de bron en kon de agent worden gebruikt voor werkelijk belangrijke misleiding.
Conclusie:
“De geallieerden hoefden Hitler niet te vertellen wat hij moest geloven. Ze zorgden er voor dat hij het zelf geloofde.”
Bronvermelding:
Wikipedia
Het Englandspiel – Becker & Becker